SIKH DHARAM & SHRAADH

 

# ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਧ #

ਪਿੱਤਰ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਧ ਜੋ ਕਿ ਹਿੰਦੂ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਤਨ ਰਹੁ ਰੀਤਾਂ ਹਨ, ਇਹਨਾਂ ਰੀਤਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਮਾਜ ਕਾਫੀ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇ ਤੋਂ ਮੰਨਦਾ ਚਲਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ I ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਰਹੁਰੀਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁਬਾਰਕ ਹੋਣ, ਪਰ ਇਸ ਲੇਖ ਰਾਹੀਂ ਮੈਂ ਆਪ ਸਭਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੁੰਨਾ ਕਿ ਸ਼ਰਾਧ ਦਾ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨਾਲ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤਕ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜੀ I ਮਗਰ ਫਿਰ ਵੀ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਓਂ ਇਸ ਰੀਤ ਦਾ ਕੁਝ ਹਿੱਸਾ ਸਿਖਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜੋਂਕ ਵਾਂਗੂ ਚੰਬੜ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਬੜੇ ਵਧੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਮਿਥਿਹਾਸ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਂ ਇਸ ਲਈ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਕਿ ਜਦੋਂ ਵੀ ਹਰ ਸਾਲ ਹਿੰਦੂ-ਕੈਲੰਡਰ ਦੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਸ਼ਰਾਧਾਂ ਦੇ ਦਿਨ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦਸਵਾਂ ਸ਼ਰਾਧ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਿਨ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਲੋਗ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਦੇ ਗੁਰੂਪੁਰਬ ਦੇ ਨਾਲ ਜੋੜਕੇ ਇਕ ਐਸੇ ਗ਼ਲਤ ਰਿਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਗੁਰਮਤਿ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਹੈ I

ਇਸ ਗੱਲ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਸੀਂ ਜਾਣ ਲਈਏ ਕਿ ਸ਼ਰਾਧ ਹੈ ਕੀ? ਸ਼ਰਾਧ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਦਵਾਰਾ ਮੰਨੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਕਰਮਕਾਂਡਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਕਿੱਸੇ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. ਇਸ ਵਿਚ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਉਸ ਬੁਜੁਰਗ ਨੂੰ ਜੋ ਕਿ ਹੁਣ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਕੋਲੋਂ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਉਪਰੰਤ ਦਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਾਸਤੇ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਹੋਰ ਜਰੂਰਤ-ਮੰਦ ਲੋਕਾਂ ਵਾਸਤੇ ਭੋਜਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਮਾਨਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਜੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਖਵਾਇਆ ਗਿਆ ਭੋਜਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿੱਤਰ ( ਯਾਨੀ ਕਿ ਆਪਣਾ ਸ਼ਰੀਰ ਤਿਆਗ ਚੁਕੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ) ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਹਵਾ ਵਿਚ ਇਕ ਹੋਰ ਲੋਕ ‘ਪਿੱਤਰ-ਲੋਕ’ ਵਿਚ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਸਿਰਫ ਖਾਣਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਇਸ ਵੱਜੋਂ ਦਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕੱਪੜਾ, ਜੁੱਤੀ ਆਂਦਿਕ ਵਸਤੂਆਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਢੇਰਿਆਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ. ਇਹ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਦਾਨ ਉਹਨਾਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚੇ ਜਾਂ ਨਾਂ ਪਹੁੰਚੇ, ਇਕ ਗੱਲ ਤਾਂ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਵਸਤਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਗਰੀਬਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਫਾਇਦਾ ਪਹੁੰਚਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪੇਟ ਭਰਦੀਆਂ ਹਨ. ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ( ਜਾਂ ਸਿਧੇ ਤੌਰ ਤੇ ਮਨੂੰਵਾਦ ) ਦਾ ਫੈਲਾਇਆ ਹੋਇਆ ਜਾਲ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਹਿੰਦੂ ਸਮਾਜ ਬੁਰੀ ਤਰਾਂ ਨਾਲ ਫੱਸ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ. ਅਤੇ ਉਹ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਕਦੇ ਵੀ ਨਿਕਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਕਿਓਂਕਿ ਉਹ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ, ਕਿ ਜੀਓੰਦੇ ਜੀ ਭਾਵੇਂ ਮਾਂ ਪਿਓ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਂ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਮਰਨ ਉਪਰੰਤ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿਚ ਰਹਿਕੇ ਵੀ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ. ਇਸ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਨਾਲ ਕੀ ਫਾਇਦਾ ਅਤੇ ਕੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੈ ਇਸ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਜਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ. ਇਸ ਬਾਰੇ ਸਾਡਾ ਸਿਖਾਂ ਦਾ ਕੁਝ ਵੀ ਕਹਿਣ ਦਾ ਕੋਈ ਹਕ਼ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ. ਕਿਓਂ ਕਿ ਸਿੱਖ ਇਕ ਵੱਖਰੀ ਅਤੇ ਅਨੋਖੀ ਕੌਮ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਸਦੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਐਸੀ ਕਿਰਪਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ, ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇਂ ਇਹਨਾਂ ਕਰਮ-ਕਾਂਡਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਈ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਸੀ. ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਵਰਣ-ਵੰਡ, ਜਿਓਤਿਸ਼, ਸ਼ਗਨ-ਅਪਸ਼ਗਨ, ਜੰਤਰ- ਮੰਤਰ ਹੋਰ ਅਨੇਕਾਂ ਹੀ ਦੇਵੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵਰਗੀਆਂ ਮਨੌਤਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਜਗਾਹ ਨਹੀਂ ਹੈ.

ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਰਾਧ ਕੇਵਲ ਤੇ ਕੇਵਲ ਉਹਨਾਂ ਇਨਸਾਨਾਂ ਦਾ ਹੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਹੁਣ ਇਸ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਰੀਰਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹਨ. ਪਰ ਇਸ ਰੀਤ ਨੂੰ ਸਿਖਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਤਰਾਂ ਜੋੜਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਜੋ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚ ਹੀ ਆਪਣਾ ਸ਼ਾਰੀਰਿਕ ਚੋਲਾ ( ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਵੀ ਸਪਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜੀ ) ਛੱਡ ਗਏ ਸਨ. ਅਤੇ ਬੜੀ ਹੀ ਚਲਾਕੀ ਦੇ ਨਾਲ 'ਹਿੰਦੂ-ਕੈਲੰਡਰ'  ਦੇ ਵਿਚ ਦਸਵੇਂ ਸ਼ਰਾਧ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਤਮਿਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਾਸਤੇ ਇਸ ਦਿਨ ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. ਇਸ ਦਿਨ ਉਹਨਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਆਤਮਿਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਾਸਤੇ ਲੰਗਰ ਲਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ. ਯਾਨੀ ਖੁੱਲੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਹਿੰਦੂ ਲੋਕ ਇਸਨੂੰ 'ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸ਼ਰਾਧ' ਆਖਦੇ ਹਨ. ਜਦਕਿ ਸਿੱਖ-ਮੱਤ ਵਿਚ ਇਸ ਗੁਰੂਪੁਰਬ ਦੇ ਮਾਇਨੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹਨ. ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਮਨਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪੁਰਬਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂਪੁਰਬ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂਪੁਰਬ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੌਕਿਆਂ ਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ. ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਜਨਮ ਦਿਵਸ ਨੂੰ 'ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਪੁਰਬ' ਜਾਂ 'ਆਗਮਨ-ਪੁਰਬ' ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ, ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੇ ਦਿਹਾੜੇ ਨੂੰ 'ਸ਼ਹੀਦੀ-ਗੁਰੂਪੁਰਬ' ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. ਜਿਸ ਦਿਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰਿਆਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ, ਉਸ ਦਿਵਸ ਨੂੰ 'ਗੁਰਗੱਦੀ-ਦਿਵਸ' ਦੇ ਗੁਰੂਪੁਰਬ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. ਇਸੇ ਹੀ ਤਰਾਂ ਇਕ ਗੁਰੂ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਾਰੀਰਿਕ ਚੋਲਾ ਛੱਡ ਜਾਣ ਨੂੰ 'ਜੋਤੀ-ਜੋਤਿ' ਸਮਾਵਣ ਦੇ ਗੁਰੂਪੁਰਬ ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. ਜਿਵੇਂ ਕਿ 'ਪੰਜਾਬੀ-ਵਿਆਕਰਣ' ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਜੋਤੀ-ਜੋਤਿ ਸਮਾਵਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹਨ ਕਿ ਇਕ ਜੋਤਿ ਜੋ ਕਿ ਪਹਿਲੇ ਇਕ ਸ਼ਰੀਰ ਵਿਚ ਵਿਚਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਸ ਸ਼ਰੀਰ ਨੂੰ ਛੱਡਕੇ ਦੂਸਰੇ ਸ਼ਰੀਰ ਵਿਚ ਚਾਲੀ ਗਈ ਹੈ ਜੀ. ਗੁਰੂ ਜੋਤਿ ਤਾਂ ਅਮਰ ਜੋਤਿ ਹੈ. ਅੱਸੀਂ ਸਭ ਇਹ ਬੜੇ ਹੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਜਾਣਦੇ ਅਤੇ ਮੰਨਦੇ ਹਾਂ ਕਿ 'ਦੱਸ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ' ਭਲੇ ਹੀ ਦੱਸ ਸ਼ਰੀਰ ਹਨ, ਪਰ ਜੋਤਿ ਇਕ ਹੀ ਹੈ. ਜੋ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚ ਵਿਚਰ ਰਹੀ ਹੈ. ਜਦੋਂ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸ਼ਰੀਰ ਛੱਡਿਆ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਇਸ ਆਤਮਿਕ ਜੋਤਿ ਨੂੰ ਦੂਸਰੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਤੋਂ ਚੱਲਕੇ ਇਹ ਜੋਤਿ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤਕ ਪਹੁੰਚੀ. ਅਤੇ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂਜੀ ਨੇ ਇਸ 'ਅਦ੍ਰਸ਼ਯਾ-ਦਿਵਯ-ਜੋਤਿ' ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਵਿਚ  'ਗਿਆਨ-ਰੂਪ' ਵਿਚ ਸਮਾਹਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ. ਇਹ ਗੁਰੂ ਜੋਤਿ ਅੱਜ ਵੀ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਅਮਰ ਹੈ. ਜਦੋਂ ਇਹ ਜੋਤ ਅਮਰ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਰੀਰਾਂ ਦੇ ਮਰਣ ਉਪਰੰਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਕਰਮ-ਕਾਂਡਾਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖ-ਮੱਤ ਦਾ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜੀ. ਤਾਂ ਫਿਰ ਦਸਵੇਂ ਦਿਨ ਦੇ ਸ਼ਰਾਧ ਨੂੰ ਗੁਰੂਜੀ ਨਾਲ ਕਿਓਂ ਜੋੜਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ?  ਜਦਕਿ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੀ ਇਹ ਮਨੌਤ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਰਾਧ ਸਿਰਫ ਤੇ ਸਿਰਫ ਇਨਸਾਨਾਂ ਦਾ, ( ਜੋ ਕਿ ਮਰ ਚੁਕੇ ਹਨ ) ਦਾ ਹੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. ਕਿੱਸੇ ਰੱਬੀ ਰੂਪ ਨੂੰ ਜਾਂ ਜਿਸਨੂੰ ਇਹ ਲੋਕ 'ਭਗਵਾਨ' ਕਹਿਕੇ ਪੂਜਦੇ ਹਨ, ਉਸਦਾ ਸ਼ਰਾਧ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ. ਇਸੇ ਤਰਾਂ ਤਾਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵੀ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ 'ਰੱਬੀ-ਰੂਹ' ਜਾਂ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਜਾਗ੍ਰਤ ਰੂਪ ਹੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ. ਅਤੇ ਰੱਬ ਨੂੰ ਜੋ ਕਿ ਸਦਾ ਹੀ ਅਮਰ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਸ਼ਰਾਧ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ. ਅਸਲ ਗੱਲ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ 'ਜੋਤੀ-ਜੋਤਿ' ਸਮਾਣ ਦੇ ਸਹੀ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਨਾ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਧਾਂ ਦੇ ਇਹਨਾਂ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚ ਹੀ ਇਸ ਪੁਰਬ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣ ਦੇ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਗ਼ਲਤਫ਼ਹਿਮੀ ਸਾਡੇ ਹਿੰਦੂ ਵੀਰਾਂ, ਕਈ ਅਨਭੋਲ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ-ਸਿੱਖ 'ਮਿਕਸ-ਪੰਜਾਬੀ' ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਬੜੇ ਵੱਢੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ. ਸਾਨੂੰ ਹਰ ਸਾਲ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਬੜੇ ਹੀ ਪੁਰਜ਼ੋਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ( ਖਾਸਕਰ ਹਿੰਦੂ ਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ) ਸਮਝੋਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਸ਼ਰਾਧ ਵਰਗੇ 'ਕਰਮ-ਕਾਂਡ' ਵਾਸਤੇ ਕੋਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜੀ. ਸਿੱਖ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਜਾਂ ਉਸਦੀ ਮੂਰਤੀ-ਫੋਟੋ ਦਾ ਪੁਜਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ. ਜੋ ਕਿ ਉਸਦੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਦੀ ਆਤਮਿਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਾਸਤੇ ਇਹ ਫੋਕਟ ਕਰਮ ਕਰੇ. ਸਿੱਖ ਤਾਂ 'ਸ਼ਬਦ-ਗੁਰੂ' ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਪੁਜਾਰੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸਦੀਵੀ ਅਮਰ ਹੈ. ਜਿਸ ਤਰਾਂ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚ ਹਿੰਦੂ ਵੀਰ ਕੋਈ ਵੀ ਨਵਾਂ ਕੰਮ, ਕੋਈ ਨਵਾਂ ਮਕਾਨ ਜਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਨਵੀਂ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਖਰੀਦਦੇ. ਪਰ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਐਸੀ ਕੋਈ ਵੀ ਪਾਬੰਦੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜੀ. ਬਲਕਿ ਇਹਨਾਂ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚ ਭੀੜ ਦੇ ਘੱਟ ਹੋਣ ਕਾਰਣ ਸਿੱਖ ਲੋਕ ਬੜੇ ਹੀ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਖਰੀਦਦਾਰੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ. ਕਿਓਂਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਵਿਚ 'ਵਰਤ-ਉਪਵਾਸ', ਸ਼ਰਾਧ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਕਾਂਡਾਂ ਨੂੰ ਖੁਲੇ ਤੌਰ ਤੇ ਮਨਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ. ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਤੇ ਗੁਰੂਜੀ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਹੈ ਕਿ, ਇਹਨਾਂ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਕੇ ਚੰਗੇ ਕੰਮ ਕਰੋ. ਤਾਂ ਕਿ ਸਿੱਖ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਹੋਰ ਲੋਕ ਵੀ ਸੇਧ ਲੈ ਸਕਣ. ਅਖੀਰ ਵਿਚ ਮੈਂ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਸਮੇਟਦੇ ਹੋਏ ਸਭ ਸਿੱਖ ਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੇਣਾ ਚਾਹਵਾਂਗਾ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ 'ਏਕੁ ਪਿਤਾ ਏਕਸ ਕੇ ਹਮ ਬਾਰਿਕ' ਭਾਵ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਇਕ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ, ਪ੍ਰਭੂ ਜੋ ਕਿ ਨਿਰਾਕਾਰ ਹੈ ਉਸਦੀ ਸੰਤਾਨ ਹਾਂ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਸਭ ਹੀ ਇਕ ਹਾਂ. ਪਰ ਇਸ ਅਧਾਰ ਤੇ ਜੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਧਰਮ ਜਾਂ ਸੰਪਰਦਾ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਕਹੇ ਕਿ ਅੱਸੀਂ ਸਾਰੇ ( ਧਾਰਮਿਕ ਸੋਚ ਵੱਜੋਂ ) ਇਕ ਹੀ ਹਾਂ. ਤਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਸਚੇਤ ਰਹਿਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਜੀ. ਕਿਓਂਕਿ ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇ ਵਿਚ 'ਹਿੰਦੂ-ਸਿੱਖ-ਏਕਤਾ' ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦਿਵਸਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਮਨੌਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜੋੜਕੇ, ਸਿੱਖ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦਾ ਜਤਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ. ਐਸੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਸਾਵਧਾਨ. ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਹ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਗੁਰਸਿਖੀ ਜੀਵਨ ਤੇ ਚਲਕੇ, ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਰਦਾ ਹੀ ਰਹੇਗਾ. ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕਾ ਖਾਲਸਾ, ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕੀ ਫਤਿਹ.....(ਤਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ)              

        

 

                                                                                              

 

PUNJABI IS MY MOTHER TONGUE

PUNJABI IS MY MOTHER TONGUE

1984 Kaand

Lo ji ek baar phir sikhon ke saath mazaak kiya jaa raha hai, sajjan Kumar ka lie detector test kiya jaayega jisme ki vo nirdosh saabit honge, aur kaha jaayega ki 84 kaand men in sajjan ka koi role nahi Hain, aur iske saath hi sikhon ko insaaf mil jaayega,. Bolo Mera Bharat mahaan....??

Pret Kirya and Shradha - Rites for the Dead

Pret Kirya and Shradha - Rites for the Dead

MEMORIES OF SRI HEMKUNT SAHIB BY MH ONE CHANNEL'S CREW ON DATE 27-02-2012

Aaj ka bharat, Aaj ki dilli

Aaj mere desh ki janta bahut hi pareshan si dikh rahi hai ki usne vote dekar accha PM desh ko diya ya achha CM delhi ko diya. Dono hi kaam to bahut kar rahe hain lekin jo achhe din dene ka daava kiya gaya tha aisa kuch dikh nahin raha hai, pata nahi janta se PM ki ya CM ki selection mein kahan galti hui jo ab ussey bhugatni pad rahi hai. Pata nahin mere bharat ke, meri dilli ke achhe din kab ayenge. JAI HIND
👍👍👍👍👍👍👍👍👍👍👍👍

Shanti march 2016

    “People for Nation” Shanti March in Delhi on date : 21/02/2016

      from Rajghat to Jantar-Mantar

पिछले दिनों भारत की राजधानी दिल्ली में “JNU” में जो कुछ भी हुआ उसने हर भारतीय नागरिक को सोचने पर मज़बूर कर दिया कि आज जब हमारा देश कई प्रकार की सामाजिक एवं आर्थिक समस्यायों से जूझ रहा है, उस समय में भारत में ही एक ऐसा युवा वर्ग भी है जो भारत में ही रहकर भारत के विरोध में नारे लगा रहा है। आज जहाँ भारत के नागरिकों में देश भक्ति की भावना कम होती दिख रही है, तो ऐसे समय में ऐसी देश विरोधी गतिविधियों का बढ़ना देश के भविष्य के लिए एक बड़ा खतरा बनता दिख रहा है । लेकिन 21 फरवरी 2016 को राजघाट से लेकर जंतर-मंतर तक जो शांति मार्च निकाला गया उससे यह साबित हो गया कि देश के ग़द्दार कितनी भी कोशिश कर लें वह हमें तोड़ नहीं सकते। यह शांति मार्च 21 फरबरी सुबह 9 : 00 बजे से राजघाट से आरम्भ हुआ । भारतीय सेना के पूर्व सैनिकों की अगुआई में इस मार्च में लगभग 40 हज़ार लोगों ने भाग लिया । भाग लेने वालों ने भारत में रहकर भारत के खिलाफ नारे लगाने वालों के विरोध में प्रदर्शन किया और भारत माता की जय, वन्दे मातरम् के जय घोष के साथ पैदल चलते गए। प्रशासन के अछे परिवहन नियंत्रण के कारण कोई अप्रिय घटना तो नहीं घटी, किन्तु भारी ट्रैफ़िक जाम से लोगों को परेशानी अवश्य हुई। इसके बावजूद उन लोगों ने जाम में रुककर भी शांति मार्च में भाग ले रहे लोगों का उत्साह बढाया। इस मार्च की विशेषता यह थी कि हर धर्म, वर्ग जाति के लोगों ने इसमे भाग लिया, और उन लोगों को चेतावनी दी कि हम भारत वासियों को आपस में बांटना, लड़ाना इतना आसान नहीं है। मैं धन्यवाद करना चाहता हूँ उन सभी का जिन्होंने इस रैली में भाग लेकर देश की एकता एवं अखंडता का इतना विशाल रूप दिखाया जो की भविष्य में अच्छे परिणामों को जन्म देगा।

“जय हिन्द”

Sangeet Aur Plastic Ka Prem

संगीत और प्लास्टिक का प्रेम

संगीत ईश्वर की देन है, संगीत प्रकृति से प्रकट होकर मनुष्य की आत्मा को शांति और सुकून दे रहा है . प्राकृतिक संगीत का कोई अंत नहीं है . बहते हुए झरनों, नदोयों में जल की कल-कल करती आवाज़ें हों या पक्षियों का चहचहाना, संगीत इस सृष्टि में समाया हुआ है . किसी लेखक ने कहा है कि  “Music is the Language of soul” संगीत आत्मा की आवाज़ है . बदलते समय के साथ-२ इस संगीत के माध्यम भी बदलते रहे हैं . विज्ञान का सिद्धांत है कि "ध्वनि गमन के लिए माध्यम कि आवयश्कता होती है” और संगीत ध्वनि से ही उत्पन्न होता है . जब मनुष्य ने विज्ञान के क्षेत्र में तरक्की की तो उसने इस संगीत को सदा के लिए संजोकर रखने का प्रयास किया .  इस प्रयास में “प्लास्टिक” एक प्रभावी माध्यम बना . सबसे पहले इस संगीत ने प्लास्टिक के “एल .पी. रिकॉर्ड डिस्क” के साथ खुद को जोड़ा, और एक लम्बे अंतराल तक रिकॉर्ड प्लेयर की डिस्क जो कि प्लास्टिक की होती थी, उसकी सतह पर उकेरी गयी लकीरों में खुद को संजोये रखा और रिकॉर्ड प्लेयर की सुई की चुभन को भी सहते हुए संगीत के साथ प्रेम किया और हमें आनंदित किया . समय बदला और संगीत का माध्यम रिकॉर्ड प्लेयर डिस्क से बदलकर टेप रिकॉर्डर की “ऑडियो कैसेट” (जो कि प्लास्टिक कि होती थी) से जा जुड़ा और ऑडियो कैसेट के रिबन में समा गया .  कैसेट की रील का दो चकरियों पर घूमना और स्वयं एक इलेक्ट्रॉनिक मैगनेट (टेप रिकॉर्डर हेड) का करंट सहते हुए भी संगीत का दामन नहीं छोड़ा . समय ने फिर करवट ली और ऑडियो कैसेट का रूप बदलकर प्लास्टिक की “सी.डी.(कॉम्पैक्ट डिस्क)” में परिवर्तित हो गया .  प्लास्टिक की सी.डी. में संगीत को ज्यादा लम्बे समय तक संजोकर रखा जाने लगा, क्योंकि इसमें कोई मशीनी घर्षण ना होने की वजह से संगीत की गुणवत्ता को कोई हानि नहीं पहुँचती थी . प्लास्टिक ने अपने प्रेम को प्लास्टिक से बांधे रखा और स्वयं को सुरक्षित कर लिया I समय का चक्र फिर घूमा और संगीत ने प्लास्टिक का माध्यम फिर बदला .  इस बार संगीत बहुत ही महीन आकार में परिवर्तित हुआ, यानि कि आज के युग के “पेन ड्राइव और मेमोरी कार्ड्स” भले ही इन उपकरणों में लगी माइक्रो चिप तो प्लास्टिक की नहीं होती परन्तु इसको ढकने या कवर करने के लिए अब भी प्लास्टिक का ही इस्तेमाल होता है . पेन ड्राइव , मेमोरी कार्ड हो या कार्ड रीडर इन सबको कवर करने में प्लास्टिक ही प्रधान है . यानि कि आधुनिक युग में प्लास्टिक का संगीत से लगाव और प्रेम टूटा नहीं है . और मैं यह आशा करता हूँ कि यह प्रेम सदा बना रहे .      

kavita -sikh Itihaas_003

Jhaadu ka Safar

झाड़ू का सफर(Sweep of the broom)

झाड़ू का नाम लेते ही हमें सफाई का ध्यान आने लगता है. मनुष्य को आरम्भ से ही सफाई पसंद है, इसलिए उसने झाड़ू का अविष्कार किया. यह एक ऐसा यन्त्र है जो सफाई करने के काम आता है. बांस की तीलियों को इकट्ठा कर बांधकर बनाया गया झाड़ू एकता का प्रतीक माना गया है. मैं आपको इस झाड़ू के सफर से अवगत कराना चाहता हूँ. यह यन्त्र शुरू से ही समाज में कई चमत्कार करता रहा है. सफाई करते-करते यह झाड़ू विदेशी जादूगर "हैरी पॉटर" का वाहन भी बना और समाज से बुराई का सफाया किया. फिर इस झाड़ू ने घर से निकलकर राजनीति में कदम रखा और "केजरीवाल जी" के हाथों में आया, उन्होंने समाज में फैली भ्रष्टाचार की गन्दगी को साफ करने के लिए अपना चुनाव चिन्ह ही झाड़ू को बनाया, और समाज में फैली बुराई को साफ़ करने का प्रयत्न किया, किन्तु वह झाड़ू उनके हाथों से फिसलकर "मोदी जी" के हाथों में आ गया और उन्होंने भी भारत में सफाई अभियान के लिए इस शस्त्र का उपयोग किया. बड़ी-बड़ी हस्तियों ने सफाई के इस कार्य में योगदान दिया है. अब देखना यह है कि यह झाड़ू अब अपनी शक्ति से क्या चमत्कार दिखलायेगा और भारत को स्वछ करेगा या केवल "सेल्फियां" खिंचवाकर फेसबुक की ही शान बढ़ाएगा.                      

SARBANSDANI SRI GURU GOBIND SINGH JI

SARBANS DANI SRI GURU GOBIND SINGH JI

srbMs dwnI guruU goibMd isMG jI

iliKAw hY ik…

mOq su`xI AiBmnMU dI jdoN Arjx,

iF`lI h`Q coN qIr kmwn ho geI [

qwnsyn suixAw jdoN p`uq moieAw,

rgW KuSk qy bMd zubwn ho geI [

morD`j dy A`QrU AMq if`g pey,

botI ijgr dI jdoN vrwn ho geI [

dSr`Q if`g mh`l qoN kUc kIqw,

auhly A`KW qoN jdoN sMnqwn ho geI [

rwm ro ipAw bnW dy iv`c jwky,

jdoN sIqw dI peI judweI isgI,

dUjI vwr iPr jMg dy iv`c roieAw,

jdoN lSmx ny mUrCw KweI isgI [

myG moieAw qy rwvx ny AwiKAw sI,

A`j sony dw mh`l vrwn hoieAw [

AnHI-AnHy ny ikhw koeI nhIN swfw,

Srvx qIr dw jdoN nSwn hoieAw [

iebRwhIm ny AKNw qy p`tI b`nHI,

jdoN pu`q dw sI bildwn hoieAw [

pUrx moieAw qy ie`CrW kihx l`gI,

A`j AauNqrw ku`l jhwn hoieAw [

ey pr DMn-DMn hYN qUM bwjW vwilAw,

ijhny dyS qoN vwr pirvwr id`qw [

ie`k p`l vI hoNslw hwirAw nhIN,

h`s-h`s ky smW guzwr id`qw [

iq`n pIiVHAW mulk dI ByNt krky,

qUM Aihswn nhIN iksy qy krn vwlw [

AYsw guruU nhIN imlygw Pyr muVHky,

bwNh do jhWn q`k P`Vn vwlw [

vwihgurU jI kw Kwlsw vwihgurU jI kI Pqih

mahatma gandhi ka bharat..

Kahani comics ki _Part 1

कॉमिक्स-समाज का आईना, बीता हुआ कल

आज की भागती दौड़ती ज़िन्दगी और इंटरनेट के मायाजाल में हमने बहुत कुछ पाया और बहुत कुछ खोया भी है. आज मात्र एक क्लिक के सहारे हम दुनिया की कोई भी जानकारी प्राप्त कर सकते हैं. लेकिन कुछ चीज़ें ऐसी भी हैं, जो अब लगता नहीं कि वापिस लौटेंगी. मेरा इशारा हमारे बचपन के कॉमिक्स के उन सुपर हीरोज की तरफ है जो कि आज गुमनामी के अंधरे में खो चुके हैं. उस समय के कॉमिक्स के हीरो हमारा मनोरंजन करने के साथ-साथ समाज में जुर्म के खिलाफ लड़ने का सन्देश भी देते थे. उस समय जहाँ चाचा चौधरी, साबू, बिल्लू , पिंकी, रमन, नागराज, सुपर कमांडो धुर्व जैसे भारतीय कॉमिक्स और विदेशी कॉमिक्स सुपरमैन, स्पीडरमैन, ही मैन, बैट मैन का भी बोलबाला था. और इस बात में कोई शक नहीं कि रंग-बिरंगे कागज़ पर छपे हुए कॉमिक्स के पन्नों को मजे से पलटते हुए पढ़ने में जो आनंद था, वह आज कंप्यूटर की स्क्रीन पर माउस द्वारा या टेबलेट, मोबाइल की स्क्रीन पर उँगलियाँ स्पर्श करने से प्राप्त नहीं हो सकता. उस समय के कॉमिक्स समाज को बुराई के खिलाफ लड़ने के लिए प्रेरित करते थे. उन कॉमिक्स को पढ़ने से बच्चों में धैर्य के साथ बौद्धिक शक्ति का भी विकास होता था. मैं यह तो नहीं कहूँगा कि उस समय की पत्रिकाओं में अश्लीलता नहीं थी. उस दशक में "मस्तराम" की कलम ने जो नुक्सान किया उससे कहीं ज्यादा आज बच्चों के हाथों में मोबाइल और इंटरनेट के होने से हो रहा है. इस बदलते समय में कुछ रोका तो नहीं जा सकता लेकिन हम स्वेयं एवं अपनी पीढ़ी को अच्छे साहित्य से जोड़ने का प्रयास करें, ताकि गंदे साहित्य से होने वाले अपराधों से समाज को बचा सकें.आज हमारे समाज में "बलात्कार" का जो राक्षस छाया हुआ है, उसके खिलाफ भी हम कॉमिक्स के जरिये से आवाज़ उठा सकते हैं. मेरा अनुरोध आज के कार्टूनिस्टों से कि वह ऐसे कॉमिक्स कैरक्टर्स को जन्म दें जो नारी को सम्मान देने के सन्देश को बचपन से बच्चों के मन में भर दें, ताकि "निर्भया" और "वीरा" जैसे जघन्य अपराध न हों.                              

BHARTIYA SAMAJ, DHARM AUR PARIVARTAN

भारतीय समाज धर्म और परिवर्तन

प्राचीन काल से ही मनुष्य को परिवर्तित होने की बड़ी ही प्रबल ईछा रही है I वह सदैव ही अपने आपको बदलने और बेहतर साबित करने  की होड में भागता रहा है I  मनुष्य ने बाहरी तल पर तो बहुत तरक्की की, अपने  रहन-सहन  को बदल पाषाण युग से आज हम मोबाइल युग में जी रहें है, लेकिन आंतरिक तल पर आज भी हम उसी पाषाण युग में जी रहें हैं i मेरे कहने का अभिप्राय यह है कि हम आज भी अन्धविश्वास की जंजीरों में जकड़े हुए हैं | यदि ऐसा न होता तो हम आज भी लाल किताब, श्रीयन्त्र, जंत्र -मंत्र , ताबीज आदि बेचने वाले बाबाओं की दुकाने न चला रहे होते , और समोसे-गोलगप्पे खिला कर कृपा बांटने का दावा करने वाले बाबाओं की तिजोरिया न भर रहे होते | हाल ही में हमने आसाराम बापू और रामपाल जैसे पाखंडी लोगों को जेल में जाते देखा है | पर फिर भी हमें आवश्यकता है स्वयं जाग्रत होने की एवं अपनी पीढ़ी को जगाने की | क्योंकि जब-जब भी धर्म की बात की जाती है तो कई तरह के विवाद खड़े हो जाते हैं , और लोग एक दूसरे के खिलाफ खड़े हो जाते हैं , हाल ही में  त्रिलोकपुरी दिल्ली में हुआ दंगा भी इसका एक उदहारण है | इन सब घटनाओ से बचने के लिए हमें अपनी धार्मिक सोच में बदलाव लाना होगा | भले ही हम आज खुद को मॉडर्न कहने का दावा कर रहें हैं , किन्तु हम कितने आधुनिक हैं , हम स्वयम ही जानते हैं | कितनी विचित्तर विडंम्बना है की हम अनुकरण तो करते हैं पश्चिमी सभ्यता का , लेकिन पश्चिमी सभ्यता पर ही उँगलियाँ उठाते हैं कि उनकी वजह से हमारे समाज का पतन हो रहा है | ज़रा गौर से देखें तो हम पाएंगे कि उन देशों ने हर क्षेत्र में तरक्की क़ी है | उन लोगों ने कभी धर्म को अपनी कमज़ोरी नहीं बनने दिया, बल्कि धर्म को अपनी शक्ति बना कर उनत्ति एवं प्रगति का मार्ग प्रशस्त किया है | आज जापान, चीन , अमेरिका जैसे देश ऊंचाइयों को छू रहे हैं | और हम धर्म के नाम पर राजनीति करने वालों के हाथों क़ी कठपुतलियाँ बन कर भारत क़ी प्रगति को नष्ट किये जा रहें हैं |

अंत में संक्षेप में मैं यही कह कर समाप्त करूंगा कि धर्म के नाम पर लड़ना- झगड़ना छोड़ कर एक हो जाएँ | भारत एक धर्म निरपेक्ष राज्य है , यहाँ सब को अपनी ईछानुसार धर्म पालन करने क़ी स्वंतरता है | कंकर-पत्थर के बने धार्मिक स्थानो पर झगड़ने क़ी बजाय अपने मन को ही मंदिर-मस्जिद का रूप दें दें , ताकि मेरा भारत फिर से सोने क़ी चिड़िया बन सके |

आज हमें भगवतगीता को राष्ट्रीय ग्रन्थ बनाने क़ी आवश्यकता नहीं , बल्कि गीता का वास्तविक ज्ञान यानि मनुष्य को कर्मयोगी बनने क़ी प्रेरणा देने आवश्यकता है , ताकि देश एवं समाज तरक्की कर सके |